Kaç derece ate? yüksek?

Covid-19 pandemisinin ilk gününden bu yana enfeksiyonun en bilinen belirtilerinden biri yüksek ate?. Bu nedenle, özellikle a??lar?n yayg?nla?t??? dönemden önce, kapal? yerlere giri?te ate? ölçümü oldukça yayg?nd?. Mümkün olan noktalarda termal kameralarla, mümkün olmayan yerlerde de temass?z ate? ölçüm cihaz?yla yap?lan kontrollerle, virüsün yay?l?m? önlenmeye çal???l?yordu.

Omicron virüsü bu konuda ezberin bir nebze olsun bozulmas?na neden oldu. Zira Omicron'la enfekte olan hastalar?n önemli bir k?sm?nda koku ve tat kayb?, yüksek ate? gibi klasik semptomlar görülmüyor.

Di?er yandan yüksek ate?in kaç derece oldu?uyla ilgili tart??malar da mevcut. ABD'de geçti?imiz günlerde yap?lan baz? çal??malar, bu konuda kesin bir standart belirlemenin zorlu?una ???k tuttu.

37 DERECE K?M?N NORMAL??

Normal vücut s?cakl??? Celsius (C) ölçe?iyle 37, Fahrenheit (F) ölçe?iyle ise 98,6 derece olarak kabul ediliyor. Ancak bu kabule kar??n, sa?l?kl? bir ki?inin vücut s?cakl??? neredeyse hiçbir zaman 37 derecede sabit durmuyor.

Geçti?imiz günlerde ABD'de bulunan Stanford Health Care isimli sa?l?k kurulu?undan 10 y?l? a?k?n süre boyunca ayakta tedavi alan 150.280 yeti?kin hastan?n verileri incelendi. Ortalama vücut s?cakl??? erkeklerde 98F (36,7C) kad?nlarda ise 98,2F (36,8C) olarak hesapland?.

96 yeti?kinle yap?lan bir di?er ara?t?rmada ortalama vücut s?cakl??? 97F (36,1C) ç?kt?. 2017'deki bir ba?ka ara?t?rmada ise 35.488 yeti?kinin ortalama vücut s?cakl??? 97,9 (36,6C) oldu.

Bu sonuçlar iki önemli noktaya i?aret ediyor: Birincisi vücut s?cakl??? oldukça de?i?ken. ?kincisi de ortalama bir vücut s?cakl??? varsa bile bu geleneksel kabul edilmi? 37 derecenin çok alt?nda.

NEREDEN ÇIKTI BU STANDART?

Peki neden 37 dereceyi standart kabul ediyoruz? Bu sorunun cevab?n? Stanford Üniversitesi T?p Okulu'nda bula??c? hastal?klar uzman? olarak görev yapan Dr. Julie Parsonnet verdi. Washington Post'a konu?an Parsonnet, "37 say?s? 19'uncu yüzy?l?n ortalar?nda yap?lm?? bir ara?t?rmadan geliyor" dedi ve ekledi: Bu ara?t?rmay? yapan Alman doktor Carl Wunderlich, binlerce hastadan 1 milyon ate? ölçümü sonucunu toplay?p bir ortalama elde etti. 1851'de yay?mlad??? ortalama de?er 37 dereceydi.

Maryland Üniversitesi T?p Okulu'nda fahri profesör olan ate? ve vücut s?cakl??? uzman? Philip Mackowiak ise, "Wunderlich alan?nda bir devdi" derken Alman doktorun 37 dereceyi "ortalama" olarak belirledi?ini ancak hiçbir zaman "normal" ifadesini kullanmad???n? vurgulad?.

Gerçekten de birçok doktor bir ki?inin vücut s?cakl???n?n günün saatlerine ve ya?a göre de?i?ti?ini ifade ediyor. Parsonnet bu olguyu, "Vücut s?cakl???n?z sabah saatlerinde en dü?ük seviyesindedir. Kad?nlar erkeklere k?yasla daha s?cakt?rlar ve ya? ilerledikçe vücut s?cakl??? dü?me e?ilimindedir" ifadeleriyle aç?klad?.

Mackowiak ise vücut s?cakl???n?n çok s?cak ya da çok so?uk ortamlarda de?i?iklik gösterebilece?ini, egzersiz gibi aktivitelerin de sonucu etkileyece?ini belirtti. Üstelik "vücut s?cakl???" ifadesinin yan?lt?c? oldu?unu da belirten Mackowiak a??z, kulak, kol alt? ve rektum gibi farkl? bölgelerden farkl? sonuçlar elde edilece?ini sözlerine ekledi.

HER YÜKSELEN ATE? YÜKSEK ATE? M?D?R?

Peki yüksek ate? ifadesi neye tekabül ediyor? 37 derecenin üzerindeki her ölçüm yüksek ate? say?l?r m?? Çocu?unuzu okula göndermeme ya da i?e gitmeme karar?n? alaca??n?z ölçüm kaç derece olmal?? 37,2? 37,5? Dünyada birçok kurumun bu konuda standart kabul etti?i vücut s?cakl??? 37,8.

Bir soru daha: Madem günümüzde vücut s?cakl?k ortalamalar? 37 derecenin alt?nda, Wunderlich zaman?nda farkl? olan neydi? Termometreler mi de?i?ti? Wunderlich zaman?nda uygulanan kol alt? ölçümlerinin yerini a??z ölçümlerinin almas? m? etkili oldu? Yoksa insanlar m? de?i?ti?

Parsonnet ve ekibi bu soruya yan?t bulabilmek için üç ayr? veri setini inceledi. Bunlar?n birincisi Amerikan ?ç Sava??'ndan 1930'a kadar geçen dönemdeki ordu mensuplar?na aitti. ?kinci veri seti 1970'lerin ba??nda ABD genelinde yap?lan bir anketle toplanm??t?. Üçüncüsü ise Parsonnet'in 2007'den itibaren Stanford kliniklerinden toplad??? ölçüm sonuçlar?yd?.

Bu üç veri setinin analiziyle ortalama vücut s?cakl???n?n aradan 1800'lerin ikinci yar?s?ndan günümüzde düzenli olarak azald??? ortaya ç?kt?.

NEDEN ESK?YE GÖRE DAHA 'SO?U?UZ'?

Bugünün insanlar?n?n geçti?imiz yüzy?l?n insanlar?na k?yasla daha sa?l?kl? olduklar? kesin. Daha uzun süre ya??yoruz, boy ortalamalar?m?z atalar?m?za k?yasla daha yüksek, en önemlisi de bula??c? hastal?klar?n önlenmesi ve tedavisi için çok daha fazla araca sahibiz.

Parsonnet, "Eskiden oldukça yayg?n olan tüberküloz, sifilis ve çocukluk hastal?klar? bugün çok daha az görülüyor" diye konu?tu.

Vücut s?cakl??? metabolizman?n bir yan ürünü. Çe?itli ara?t?rmalarda ortalama metabolizma h?z?n?n geçti?imiz 100 y?lda dü?ü? ya?ad???na dair de kan?tlar elde edildi.

Parsonnet'in teorisine göre, ya?am ko?ullar?ndaki ve t?ptaki ilerlemeler, temizlik standartlar?n?n ve a??z hijyeninin iyile?mesi, insanlar?n vücutlar?ndaki enflamasyonun genel olarak dü?ü?ünü beraberinde getirdi. Bu da metabolizma h?zlar?n?n ve ortalama vücut s?cakl?klar?n?n dü?mesini sa?lad?.

BEN?M YÜKSEK ATE??M BA?KASININ YÜKSEK ATE??NDEN FARKLI MI?

Bu konuda bir di?er çarp?c? çal??ma da British Columbia Üniversitesi'nde bili?sel nörobilim uzman? olarak çal??an Adele Diamond'a ait. Diamond kendi vücut s?cakl???n? düzenli olarak takip etti?inde ortalaman?n 37'nin alt?nda kald???n? fark etti. Fark etti?i bir di?er noktada da laboratuvarda birlikte çal??t??? kad?nlar?n erkeklere k?yasla daha yüksek ortam s?cakl??? istiyor olmas?yd?.

Bunun üzerine bir ara?t?rma tasarlad?. Kat?l?mc?lar iki hafta boyunca günde iki kez vücut s?cakl?klar?n? ölçtü. Nihayetinde kat?l?mc?lar?n yüzde 77'si, ortalama vücut s?cakl?klar?n?n 37 derece standard?n?n en az 0,5 derece alt?nda oldu?unu bildirdi. T?bb?n h?zla ki?iselle?ti?i bir dönemde, doktorlar?n halen sabit ve geçmi?te kalm?? bir say?y? standart kabul etmeleri Diamond'? oldukça ?a??rtt?.

Üstelik burada yukar?da da de?indi?imiz bir soru yeniden ortaya ç?kt?: Yüksek ate? nedir? Ortalama vücut s?cakl??? 36,4 derece olan bir ki?inin ate?i 37,2'ye ç?kt???nda bu yüksek ate? say?labilir mi? 37 derecenin standart, 37,8 derecenin ise yüksek ate? kabul edildi?i bir durumda, 0,8 derecelik bir art?? herkesin ki?isel ortalamas?na uygulanabilir mi?

Parsonnet ve Mackowiak'a göre, evet. ?ki uzman da "ate? yükselmesi" denen olgunun, vücut s?cakl???n?n normal aral???n üzerine ç?kmas? olarak tan?mlanmas? gerekti?ini ifade ediyor. Üstelik iki uzman da ate?in hastal?k belirtilerinden sadece biri oldu?unu vurguluyor.

Parsonett, "Genel kabullere göre ate?iniz normal olsa bile kendinizi hasta hissediyorsan?z hastas?n?zd?r" dedi. Sa?l?k kurulu?lar?nda ate? ölçümüne bo?az kültürü, idrar analizi, kan say?m? gibi testler de e?lik etti?inden daha net bir sonuç elde ediliyor.

Buraya kadar vücut ?s?s?yla ilgili kal?plar?n nas?l olu?tu?unu gördük. Peki, Covid-19 ile daha da önem kazanan vücut s?cakl??? etkili bir hastal?k göstergesi mi? Vücut s?cakl???na dair tüm merak edilenleri Enfeksiyon Hastal?klar? ve Mikrobiyoloji Uzman? Prof. Dr. Fatma Nurhayat Saydam ile konu?tuk.

 DÜ?MEYEN ATE? KÖTÜ SEYREDEN HASTALIK GÖSTERGES?

Pandeminin ilk zamanlar? ate? ölçmek çok yayg?nd? ama hala yapan yerler var. Buna göre; vücut s?cakl??? etkili bir Covid-19 göstergesi mi?

Covid-19 hastal???n?n hem te?hisi hem de hastal???n seyri aç?s?ndan yüksek ate? hala önemini korumakta. Asl?nda pandeminin özellikle ilk 6 ay?nda yüksek ate? ve öksürük, Covid-19 enfeksiyonunda çok daha ay?rt edici bir özellikti. Te?his kriteri olarak ilk sordu?umuz soru, yüksek ate? ve öksürük varl??? oluyordu. Bugünlerde ise yüksek ate?i hastalarda daha nadir görüyoruz. Hastanede yat?rarak takip etti?imiz hastalarda ise dü?meyen ate?, hastal???n kötü seyretme olas?l???n?n bir göstergesi.

Covid-19 ile birlikte riskli görülen vücut s?cakl??? seviyesi de?i?ti mi?

Covid-19 tan?s?nda olsun, di?er herhangi bir enfeksiyon hastal???nda olsun, yüksek ate?in tan?m? ve kabul edilen en dü?ük düzey de?i?medi. Her zaman kabul edilen ate? tan?m? neyse, Covid-19 enfeksiyonu için de ayn? kurallar ve tan?mlar hala geçerli.

Bir ki?inin ate?inin olmas? ne demek?

Vücut s?cakl???n?n belli bir derecenin üzerinde olmas?, yüksek ate? olarak tan?mlamak için yeterli. Ate?, vücut merkez ?s?s?n?n normal say?lan de?erlerin üzerine yükselmesi olarak tan?mlan?r. Asl?nda ate? bir hastal?k de?il, vücudumuzun bir hastal??a kar?? fizyolojik yani do?al bir yan?t? ve enfeksiyonla sava?ta faydal? etkileri de var.

ÖLÇÜM YAPILAN YERE GÖRE NORMAL ISI DE????R

Vücut s?cakl??? pek çok faktöre göre de?i?ebiliyor. Örne?in ?apka takt?ktan veya ko?tuktan sonra kafadan ölçülen ate? daha yüksek ç?kabilirken, ya?l?larda vücut s?cakl??? daha dü?ük olabiliyor. ?deal vücut s?cakl??? neye göre belirleniyor? Riskli say?labilmesi için e?ik de?eri nedir?

Yüksek ate?in tek bir tan?m? olmaz. Bu konuda çok say?da çal??malar yap?lm?? ve baz? ortak kararlar al?nm??t?r. Normal vücut s?cakl??? 36,2 ile 37,5 derece aras?nda olur. Vücutta ölçüm yapt???n?z yere göre normal ?s? de?eriniz de?i?ir.

Örne?in, koltuk alt?ndan yap?lan ölçümde normal vücut s?cakl??? 36,5 iken, a??zdan (oral) ölçtü?ünüzde 37 derece, rektal yolla yani anüsten ölçümde ise 37,5 dereceye kadar normal kabul edilir. Buna göre yüksek ate? diyebilmek için, koltuk alt?ndan ölçümün 37 dereceyi, oral ölçümün 37,5 dereceyi, anüsten ölçümün de 38 dereceyi a?mas? gerekir.

En do?ru ate? ölçümünü hangi alet ile sa?layabiliriz?

Asl?nda standart termometre olarak kabul edilen c?val? termometreler, günümüzde c?van?n zehirleme riskinden dolay? art?k tercih edilmiyor. Elektronik termometreler ise pahal? ve duyarl?l?klar? dü?ük. Hastanedeki öteki elektronik malzemeler ve cep telefonlar? ile etkile?iyor. Bu termometreler ile koltuk alt? ölçüm önerilmiyor.

?nfrared (k?z?lötesi) termometreler; temas gerektirmeyen, yay?lan termal radyasyon arac?l???yla hedef yüzeyin ?s?s?n? ölçen cihazlar. ?nfrared kulak zar? (timpanik) termometreleri kulak zar?ndan yay?lan k?z?lötesi ???n?m? ölçer. Bu termometrelerle birkaç saniyede sonucu okumak mümkün. Vücut ?s?s?n? en do?ru ?ekilde yans?tt?klar? ileri sürülüyor. Ancak timpanik termometrelerin yo?un bak?m hastalar?nda, çok küçük çocuklarda, kulak kanal?na do?ru yerle?tirilmedi?inde ve kulakta patoloji olan durumlarda yanl?? ölçüm verebilece?i unutulmamal?. Bu termometreler anüsten (rektal) veya oral yolla ölçüm yap?lamad??? durumlarda öneriliyor.

?nfrared termometrelerin al?ndan ?s? ölçen temporal arter versiyonlar? da mevcut. Temporal arter termometrelerinde sensör ba?l?k al?nda hareket ettirilerek kulak arkas?na yerle?tiriliyor. Bu s?rada saptanan tüm s?cakl?klar içinde en yüksek olan? ekrana yans?t?l?yor. Çok pratiktir, çocuklarda kullan?m? öneriliyor.

Ama ?unu bilmek önemli: Efor veya yemek sonras?nda, kad?nlarda yumurtlama döneminde, gebeli?in ilk dört ay?nda, endokrinolojik bozukluklar? olanlarda, vücut kitle indeksi yüksek ki?ilerde ve duygusal baz? durumlarda ate? daha yüksek ölçülebilir.

Günümüzde pek çok yere giri?te al?ndan ate? okuma yap?l?yor. Peki bu do?ru sonucu verebilir mi? En do?ru sonucu almak için nereden ölçülmeli ve hangi tip termometre kullan?lmal??

Temporal arter termometreleri denilen, al?ndan ate? ölçümü yapan cihazlar gerçekten çok pratik ve h?zl?. Çocuklarda kullan?m? uygun olsa da ayn? ?ey maalesef eri?kinler için her zaman geçerli de?il. Eri?kinlerde saçlar, al?ndaki makyaj, ya? kal?nt?lar?, parfüm vs. nedeniyle yanl?? ölçüm olabilir.

Binalara giri?te mutlaka ate? ölçümü yap?lacaksa, en pratik yol olarak al?ndan ölçüm yap?lmas? uygun görünüyor. Zaten di?er ölçüm yöntemleri çok vakit al?r ve giri?lerde y???lmalara neden olur. Yeti?kinlerde yukar?da sayd???m ölçüm hatas? verebilecek birçok nedenin yan? s?ra, havan?n a??r? s?cak ya da so?uk olu?u, ki?inin terlemesi ya da yürüyerek a??r? ?s?nmas? gibi faktörler de ate? ölçümünü olumsuz etkiler.

Zaten kap?larda ate? ölçümünün Covid-19 vaka tespitinde ne kadar etkin olaca?? en ba??ndan beri tart???l?yor ve biz enfeksiyon hastal?klar? uzmanlar? taraf?ndan uygun görülmüyor. Asl?nda yayg?n a??lama ve maske-mesafe-hijyene maksimum uyum sa?lanmas? halinde bu tür uygulamalara ihtiyaç dahi kalmaz.